FA130: Weten versus geloven: stellingen versus theorieën

Pythagoras is een stelling (bewezen), Einstein en Darwin zijn theorieën (modellen); waar je moet geloven, weet je het niet.

Toelichting:

Er is een fundamenteel verschil tussen weten en geloven, maar dat verschil wordt bewust vervaagd in moderne taal.

Het onderscheid:

Waarom dit belangrijk is:

• Stelling van Pythagoras: Je kunt het zelf bewijzen met een meetlint en drie stukken hout. Het is waar omdat het altijd werkt.
• Relativiteitstheorie van Einstein: Je moet geloven dat tijd kan vertragen en ruimte kan krommen. Je kunt het niet zelf bewijzen.
• Evolutietheorie van Darwin: Je moet geloven dat soorten ontstaan via mutatie en selectie over miljoenen jaren. Je kunt het niet waarnemen.

Het probleem:

In moderne taal worden theorieën behandeld alsof het stellingen zijn:

• “De wetenschap zegt…” (maar welke wetenschap? Welk model?)
• “Het is bewezen dat…” (maar een theorie is per definitie niet bewezen, anders was het een stelling)
• “Je moet de wetenschap geloven” (maar geloven ≠ weten, zie FA30)

Het mechanisme:

Waar je moet geloven, is geen sprake van weten:

• Als iets bewezen is (stelling), hoef je het niet te geloven, je kunt het weten
• Als iets een theorie is (model), kun je het niet weten, je moet het geloven
• Waar “geloven” wordt gevraagd, is kennis vervangen door autoriteit

De taalverschuiving:

Voorbeelden:

Pythagoras (stelling):

• Je kunt het zelf bewijzen
• Het werkt altijd
• Niemand hoeft je te vertellen dat het waar is

Einstein (theorie):

• Je kunt het niet zelf bewijzen
• Je moet specialistische apparatuur en wiskunde vertrouwen
• Experts vertellen je dat het waar is

Darwin (theorie):

• Je kunt het niet zelf waarnemen (miljoenen jaren)
• Je moet de interpretatie van fossielen vertrouwen
• Biologen vertellen je dat het waar is

Dit betekent niet dat theorieën “fout” zijn, het betekent dat ze modellen zijn, geen feiten. Een model is nuttig als het voorspellingen doet die kloppen, maar het blijft een model.

Het gevaar:

Waar theorieën worden behandeld als stellingen, en “geloven” wordt gepresenteerd als “weten”, verdwijnt het onderscheid tussen:

• Wat bewezen is (Pythagoras)
• Wat verklaard wordt (Einstein, Darwin)

En waar dat onderscheid verdwijnt, wordt kritisch denken “onwetenschappelijk” genoemd.

De kern:

• Weten = je kunt het zelf bewijzen, herhalen, toetsen
• Geloven = je accepteert wat een autoriteit zegt

Als je weet, hoef je niet te geloven. Als je moet geloven, weet je het niet (meer). Als ze willen dat je gelooft, willen ze dat je het niet weet.

Dit is geen aanval op wetenschap, dit is een verdediging van wetenschap. Echte wetenschap is toetsbaar, herhaalbaar en kritisch. Waar “geloven” wordt gevraagd, is geen sprake meer van wetenschap, maar van dogma.

Resoneert met FA30 (Geloven is niet weten), FA40 (Theorieën en stellingen), FA41 (Wetenschap en weten), FA126 (Onderscheid theorie en directe observatie).